فصل پنجم: مجوزها و مالکیت فایل‌ها در لینوکس

چرا مجوزها اهمیت دارند؟

تصور کنید یک سرور لینوکسی چندین کاربر دارد.

اگر تمام کاربران بتوانند هر فایلی را تغییر دهند، امنیت سیستم به خطر می‌افتد.

برای مثال:

• یک کاربر نباید بتواند فایل‌های مهم سیستم را حذف کند.
• یک برنامه نباید به اطلاعات خصوصی کاربران دیگر دسترسی داشته باشد.
• فقط مدیر سیستم باید بتواند تنظیمات اصلی را تغییر دهد.

به همین دلیل لینوکس برای هر فایل و پوشه مشخص می‌کند:

• چه کسی مالک آن است.
• چه گروهی به آن دسترسی دارد.
• چه عملیاتی برای هر کاربر مجاز است.

مشاهده مجوزهای فایل‌ها

برای مشاهده مجوزهای فایل‌ها از دستور زیر استفاده می‌کنیم:

ls -l

مثال خروجی:

-rw-r--r-- 1 asa users 1024 notes.txt

در نگاه اول این خروجی ممکن است پیچیده باشد، اما هر بخش معنی خاصی دارد.

ساختار مجوزهای فایل

بخش اول خروجی:

-rw-r--r--

مجوزهای فایل را نشان می‌دهد.

این بخش به چند قسمت تقسیم می‌شود:

نوع فایل
|
▼
-

مالک
|
▼
rw-

گروه
|
▼
r--

سایر کاربران
|
▼
r--

ساختار کلی:

[نوع فایل][User][Group][Others]

نوع فایل

اولین کاراکتر مشخص می‌کند فایل چه نوعی است.

نمونه‌ها:

-

فایل معمولی.

d

دایرکتوری یا پوشه.

l

لینک نمادین یا Symbolic Link.

مثال:

drwxr-xr-x

یعنی این مورد یک پوشه است.

سه نوع دسترسی اصلی

لینوکس سه نوع مجوز اصلی دارد:

Read (r)

به معنی خواندن است.

برای فایل:

کاربر می‌تواند محتوای فایل را مشاهده کند.

برای پوشه:

کاربر می‌تواند نام فایل‌های داخل پوشه را مشاهده کند.

Write (w)

به معنی نوشتن یا تغییر دادن است.

برای فایل:

کاربر می‌تواند محتویات فایل را تغییر دهد.

برای پوشه:

کاربر می‌تواند ورودی‌های دایرکتوری را ایجاد، تغییر نام یا حذف کند، اما انجام این عملیات معمولاً به مجوز x همان دایرکتوری نیز نیاز دارد. حذف یک فایل عمدتاً به مجوزهای دایرکتوری والد وابسته است، نه مجوز w خود فایل؛ sticky bit و ACL می‌توانند محدودیت بیشتری ایجاد کنند.

Execute (x)

به معنی اجرا کردن است.

برای فایل:

اجازه اجرای برنامه یا اسکریپت را می‌دهد.

برای پوشه:

اجازهٔ عبور (search/traverse) از پوشه و دسترسی به ورودی‌هایی با نام معلوم را فراهم می‌کند. مشاهدهٔ فهرست نام‌ها به r نیاز دارد؛ برای استفادهٔ معمول از فهرست، اغلب هر دو r و x لازم‌اند.

گروه‌های دسترسی

هر فایل در لینوکس سه دسته کاربر دارد:

User

مالک فایل.

شخصی که فایل را ایجاد کرده یا مالکیت آن را دارد.

Group

گروهی از کاربران که می‌توانند دسترسی مشخصی به فایل داشته باشند.

Others

تمام کاربران دیگری که مالک فایل نیستند و عضو گروه نیز نیستند.

مثال تحلیل یک فایل

فرض کنید:

-rwxr-xr--

این مجوز را داریم.

تقسیم آن:

rwx

مالک:

خواندن، نوشتن، اجرا

r-x

گروه:

خواندن و اجرا

r--

سایر کاربران:

فقط خواندن

تغییر مجوزها با chmod

برای تغییر مجوز فایل‌ها از دستور:

chmod

استفاده می‌کنیم.

ساختار:

chmod permissions filename

مثال:

chmod +x script.sh

به فایل اجازه اجرا شدن می‌دهد.

روش عددی chmod

در لینوکس می‌توان مجوزها را به صورت عددی نیز تعریف کرد.

مقادیر:

r = 4

w = 2

x = 1

اگر چند مجوز با هم ترکیب شوند، مقدار آن‌ها جمع می‌شود.

مثال:

rw-

محاسبه:

4 + 2 + 0 = 6

پس:

rw- = 6

مجوزهای رایج

755

rwxr-xr-x

معمولاً برای برنامه‌ها و پوشه‌ها استفاده می‌شود.

مالک:

خواندن + نوشتن + اجرا

دیگران:

خواندن + اجرا

644

rw-r--r--

برای فایل‌های معمولی استفاده می‌شود.

مالک:

خواندن + نوشتن

دیگران:

فقط خواندن

700

rwx------

فقط مالک اجازه دسترسی دارد.

برای فایل‌های خصوصی مناسب است.

تغییر مالک فایل با chown

برای تغییر مالک یک فایل:

chown

استفاده می‌شود.

ساختار:

chown user file

مثال:

sudo chown ali notes.txt

مالک فایل به ali تغییر می‌کند.

تغییر گروه فایل با chgrp

برای تغییر گروه فایل:

chgrp

استفاده می‌شود.

مثال:

sudo chgrp developers project.txt

گروه فایل تغییر می‌کند.

مفهوم root در لینوکس

در لینوکس یک کاربر ویژه وجود دارد:

root

کاربر root بالاترین سطح دسترسی را در سیستم دارد.

این کاربر می‌تواند:

• فایل‌های سیستمی را تغییر دهد.
• کاربران جدید ایجاد کند.
• تنظیمات اصلی سیستم را تغییر دهد.
• نرم‌افزار نصب یا حذف کند.

به همین دلیل استفاده دائمی از root توصیه نمی‌شود.

دستور sudo

برای اجرای یک دستور با دسترسی مدیریتی از:

sudo

استفاده می‌کنیم.

مثال:

sudo apt update

در این حالت دستور با سطح دسترسی مدیر اجرا می‌شود.

تفاوت کاربر عادی و root

امنیت و اصل کمترین دسترسی

یکی از اصول مهم امنیت:

Least Privilege

است.

یعنی:

هر کاربر و برنامه باید فقط به اندازه‌ای دسترسی داشته باشد که برای انجام وظیفه خود نیاز دارد.

دادن دسترسی بیش از حد می‌تواند باعث مشکلات امنیتی شود.

تمرین‌های فصل پنجم

touch security.txt

ls -l security.txt

chmod +x security.txt

chmod 644 security.txt

touch script.sh

سپس:

chmod +x script.sh

جمع‌بندی فصل پنجم

در این فصل یاد گرفتیم:

• سیستم Permission در لینوکس چگونه کار می‌کند.
• معنی r ، w و x چیست.
• تفاوت User، Group و Others چیست.
• چگونه مجوز فایل‌ها را تغییر دهیم.
• چگونه مالکیت فایل‌ها را تغییر دهیم.
• root و sudo چه نقشی دارند.

مجوزها یکی از پایه‌های امنیت لینوکس هستند.

بدون درک Permission، مدیریت حرفه‌ای سیستم‌های لینوکسی امکان‌پذیر نیست.